Tin song ngữ

  1. Tin tức song ngữ Anh-Việt
  2. Khoa học - Công nghệ
  3. Khoa học - Nghiên cứu
  4. Ngôn ngữ khiến cho khái niệm về thời gian của chúng ta thay đổi

Ngôn ngữ khiến cho khái niệm về thời gian của chúng ta thay đổi

Mức trung cấp

Language alters our experience of time

Amy Adams in Arrival. Paramount Pictures

It turns out, Hollywood got it half right. In the film Arrival, Amy Adams plays linguist Louise Banks who is trying to decipher an alien language. She discovers the way the aliens talk about time gives them the power to see into the future – so as Banks learns their language, she also begins to see through time. As one character in the movie says: “Learning a foreign language rewires your brain.”

My new study – which I worked on with linguist Emanuel Bylund – shows that bilinguals do indeed think about time differently, depending on the language context in which they are estimating the duration of events. But unlike Hollywood, bilinguals sadly can’t see into the future. However, this study does show that learning a new way to talk about time really does rewire the brain. Our findings are the first psycho-physical evidence of cognitive flexibility in bilinguals.

We have known for some time that bilinguals go back and forth between their languages rapidly and often unconsciously – a phenomenon called code-switching. But different languages also embody different worldviews and different ways of organising the world around us. The way that bilinguals handle these different ways of thinking has long been a mystery to language researchers.

Time, imagination and language

Time is a case in point. Time is fascinating because it is very abstract. We cannot touch or see it but we organise our whole lives around it. The really cool thing about time is the way we actually experience it is in some ways up to our imagination and our language. Because time is so abstract, the only way to talk about it is by using the terminology from another, more concrete domain of experience, namely that of space. For example, in Swedish, the word for future is framtid which literally means “front time”. Visualising the future as in front of us (and the past as behind us) is also very common in English. We look forward to the good times ahead and to leaving the past behind us.

But for speakers of Aymara (spoken in Peru), looking ahead means looking at the past. The word for future (qhipuru) means “behind time” – so the spatial axis is reversed: the future is behind, the past is ahead. The logic in Aymara appears to be this: we can’t look into the future just like we can’t see behind us. The past is already known to us, we can see it just like anything else that appears in our field of vision, in front of us.

Amy Adams as linguistics expert Louise Banks in Arrival. Paramount Pictures

These differences in how time is visualised in the mind affect how Aymara speakers gesture about events. Those that are bilingual in Spanish (a future-in-front language like English) tend to make forward moving gestures, whereas those with little or no knowledge of Spanish gesture backwards (consistent with the Aymara future-is-behind pattern), when talking about the future. Mandarin Chinese employs a vertical time axis alongside a horizontal one. The word xià (down) is used to talk about future events, so when referring to “next week” a Mandarin Chinese speaker would literally say “down week”. The word shàng (up) is used to talk about the past – so “last week” becomes “up one week”. This affects the way observers perceive the spatial unfolding of the ageing process.

In one study, Chinese-English bilinguals were asked to arrange pictures of a young, mature, and old Brad Pitt and Jet Li. They arranged the former horizontally, with the young Brad Pitt to the left and the old Brad Pitt to the right. But the same people arranged the pictures of Jet Li vertically, with young Jet Li appearing at the top and old Jet Li appearing at the bottom. It seems that culture and meaning form a tight bond as this context-dependent shift in behaviour shows.

Our study showed that these language differences have psycho-physical effects in the bilingual mind: they alter the way the same individual experiences the passage of time depending on the language context they are operating in. For example, Swedish and English speakers prefer to mark the duration of events by referring to physical distances – a short break, a long party. But Greek and Spanish speakers tend to mark time by referring to physical quantities – a small break, a big party. Speakers of English and Swedish see time as a horizontal line, as distance travelled. But Spanish and Greek speakers see it as quantity, as volume taking up space.

As a consequence, English and Swedish monolinguals estimate how much time it takes for lines to lengthen across a computer screen based on how far the lines expand. If two lines stretch to different lengths over the same time period, participants judge the shorter line to have travelled for less time than it actually did and the longer line to have travelled for more time than it actually did. Spanish and Greek monolinguals on the other hand are affected in their time estimations by physical quantity – how much a container has filled with liquid. If two containers fill up to different levels over the same time period, participants judge the container with the smaller amount to have filled in less time than it actually did and vice versa.

Flexible bilinguals

But Spanish-English bilinguals are flexible. When prompted with the Swedish word for duration (tid), they estimated time using line length. They were unaffected by container volume. When prompted with the Spanish word for duration (duración), they estimated time based on container volume. They were unaffected by line length. It seems that by learning a new language, you suddenly become attuned to perceptual dimensions that you weren’t aware of before.

The fact that bilinguals go between these different ways of estimating time effortlessly and unconsciously fits in with a growing body of evidence demonstrating the ease with which language can creep into our most basic senses, including our emotions, our visual perception and now it turns out, our sense of time.

But it also shows that bilinguals are more flexible thinkers and there is evidence to suggest that mentally going back and forth between different languages on a daily basis confers advantages on the ability to learn and multi-task, and even long term benefits for mental well-being.

So, to refer back (or is it forward?) to Arrival. It’s never too late to learn a second language. You will not see into the future, but you’ll definitely see things differently.

Source: The Conversation


Ngôn ngữ khiến khái niệm về thời gian của chúng ta thay đổi

Army Adams trong bộ phim Arrival. Ảnh: Paramount Pictures

Hóa ra, Hollywood đã đúng được một nửa. Trong bộ phim Arrival, Army Adams thủ vai nhà ngôn ngữ học Louise Banks, một người đang cố gắng giải mã một ngôn ngữ ngoài hành tinh. Cô phát hiện ra rằng cách người ngoài hành tinh nói về thời gian mang đến cho họ năng lực để nhìn vào tương lai - vì vậy khi Banks học được thứ ngôn ngữ này cô cũng bắt đầu nhìn thấy bản chất của thời gian. Như một nhân vật trong bộ phim đã nói: "Việc học một ngôn ngữ khác thiết lập lại bộ não của bạn."

Nghiên cứu mới đây mà tôi cùng làm với nhà ngôn ngữ học Emanuel Bylund cho thấy người thông thạo hai ngôn ngữ thật sự có quan niệm về thời gian rất khác biệt, phụ thuộc vào bối cảnh ngôn ngữ của họ mà ước tính thời gian của các sự kiện. Khác với Hollywood, người thông thạo song ngữ tiếc thay lại không thể nhìn thấy được tương lai. Mặc dù vậy, nghiên cứu này vẫn chứng tỏ rằng việc học một cách mới để nói về thời gian thật sự có thể thiết lập lại não bộ. Những phát hiện của chúng tôi là chứng cứ tâm lý-vật lý đầu tiên về khả năng nhận thức linh hoạt của người nói song ngữ.

Trong một lúc nào đó chúng ta đã biết rằng những người nói song ngữ chuyển đổi qua lại giữa hai ngôn ngữ rất nhanh và thường họ không nhận thức được điều đó - hiện tượng này gọi là code-switching (chuyển mã). Tuy nhiên, các ngôn ngữ khác nhau thể hiện quan điểm về thế giới khác nhau cũng như những cách thức khác nhau trong việc tổ chức thế giới xung quanh ta. Cách mà người nói song ngữ xoay sở với những lối nghĩ khác nhau đó từ lâu vẫn là một bí ẩn đối với các nhà nghiên cứu ngôn ngữ.

Thời gian, trí tưởng tượng và ngôn ngữ

Thời gian là một ví dụ cụ thể. Vì thời gian rất trừu tượng nên nó thật thú vị. Chúng ta không thể chạm vào nó hay nhìn thấy nó nhưng lại sắp xếp cuộc sống của mình xung quanh nó. Điều thực sự tuyệt vời về thời gian là cách chúng ta quan niệm về nó lại dựa vào trí tưởng tượng và ngôn ngữ. Bởi vì thời gian vô cùng trừu tượng, cách duy nhất để đề cập đến là sử dụng các thuật ngữ của một lĩnh vực cụ thể khác, đó là space (không gian). Ví dụ, trong tiếng Thụy Điển từ để chỉ tương lai là framtid với nghĩa đen là "thời gian phía trước". Hình dung tương lai ngay trước mặt chúng ta (và quá khứ thì ở phía sau) cũng rất phổ biến trong tiếng Anh. Chúng ta mong đợi khoảng thời gian tốt đẹp ở phía trước và bỏ lại quá khứ phía sau.

Đối với những người nói tiếng Aymara (Pê-ru), nhìn về phía trước lại có nghĩa là nhìn lại quá khứ. Từ "tương lai" (qhipuru) có nghĩa là "thời gian phía sau" - vậy là trục thời gian đã bị đảo ngược: tương lai ở phía sau trong khi quá khứ lại ở phía trước. Logic trong tiếng Aymara có vẻ là thế này: chúng ta không thể nhìn thấy được tương lai cũng như không thể nhìn thấy những gì ở phía sau chúng ta. Quá khứ là những gì chúng ta đã biết, chúng ta có thể nhìn thấy nó như thấy mọi thứ xuất hiện trong tầm quan sát, ngay phía trước chúng ta.

Army Adams thủ vai nhà ngôn ngữ học Louise Banks trong phim Arrival. Ảnh: Paramount Pictures

Những khác biệt về cách thời gian được hình dung trong tâm trí như thế nào đã tác động đến cách người nói tiếng Aymara diễn tả các sự kiện. Những người nói song ngữ ở Tây Ban Nha (loại ngôn ngữ hình dung tương lai ở phía trước như tiếng Anh) có xu hướng diễn tả các hành động ở phía trước, ngược lại những người ít hiểu biết hoặc không có kiến thức về tiếng Tây Ban Nha sẽ diễn tả ngược về phía sau (giống như mô hình tương lai ở phía sau của tiếng Aymara). Khi nói về tương lai, tiếng Hoa phổ thông sử dụng trục thời gian theo chiều dọc lẫn chiều ngang. Từ "xià" (down) được dùng để diễn tả các sự kiện tương lai, vì vậy khi muốn nói "next week" (tuần tới), người nói tiếng Hoa phổ thông sẽ nói "down week" (xuống một tuần) theo nghĩa đen. Từ shàng (up) được dùng để chỉ quá khứ - vậy "last week" (tuần rồi) sẽ là "up one week" (lên một tuần). Điều này ảnh hưởng đến cách những người quan sát nhận thức sự biểu lộ không gian của quá trình lão hóa.

Trong một nghiên cứu, người nói song ngữ Trung - Anh được yêu cầu sắp xếp các bức tranh khi còn trẻ, trưởng thành và khi già của Brad Pitt và Jet Li (Lý Liên Kiệt). Họ đã sắp xếp chúng theo chiều ngang, Brad Pitt khi còn trẻ ở bên trái và khi về già ở bên phải. Nhưng cũng chính những người đó lại xếp các tấm hình của Jet Li theo chiều dọc, trẻ ở trên còn già ở dưới. Có vẻ như văn hóa và hình thái ý nghĩa đã hình thành một liên kết chặt chẽ, sự thay đổi của cách ứng xử dựa trên bối cảnh đã chỉ ra điều đó.

Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy những khác biệt về ngôn ngữ này có những ảnh hưởng tâm lý - vật lý đến não bộ song ngữ: chúng thay đổi cách mỗi cá nhân quan niệm về khoảng thời gian đã qua dựa trên bối cảnh ngôn ngữ mà chúng đang vận hành. Ví dụ, người nói tiếng Thụy Điển và tiếng Anh thích biểu thị thời gian của các sự kiện bằng cách đề cập đến khoảng cách địa lý - "a short break" (thời gian nghỉ ngắn), "a long party" (một bữa tiệc dài). Thế nhưng người Hy Lạp và Tây Ban Nha lại có xu hướng đánh dấu thời gian bằng việc đề cập đến số lượng vật chất - "a small break", "a big party". Người Thụy Điển và người Anh xem xét thời gian một đường ngang, một khoảng cách di chuyển. Còn người Tây Ban Nha và Hy Lạp lại nhìn nó dưới góc độ số lượng, một phần thể tích chiếm lấy không gian.

Do đó, những người nói ngôn ngữ đơn Anh và đơn Thụy Điển ước tính phải mất bao nhiêu thời gian để các đường thẳng bắt chéo qua màn hình máy tính dựa trên độ trải dài của những đường thẳng đó. Nếu trong cùng khoảng thời gian mà hai đường thẳng có độ dài khác nhau, người ta sẽ cho rằng đường thẳng ngắn hơn đã di chuyển trong khoảng thời gian ít hơn thời gian thực tế và đường thẳng dài hơn đã di chuyển trong khoảng thời gian nhiều hơn thời gian thực của nó. Mặt khác, những người nói tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hy Lạp bị ảnh hưởng bởi cách tính thời gian thông qua số lượng vật chất - lượng chất lỏng để đổ đầy một thùng chứa là bao nhiêu. Nếu trong cùng một khoảng thời gian hai thùng chứa được đổ đầy với lượng chất lỏng khác nhau, người ta sẽ cho rằng thùng chứa với lượng chất lỏng ít hơn được đổ đầy trong khoảng thời gian ít hơn khoảng thời gian thực tế của nó và ngược lại.

Song ngữ linh hoạt

Những người nói song ngữ Tây Ban Nha - Anh rất linh hoạt. Khi được nhắc về thời gian bằng tiếng Thụy Điển (tid), họ dùng độ dài của đường thẳng để ước lượng. Họ không bị ảnh hưởng bởi thể tích chứa đựng. Còn khi được nhắc bằng tiếng Tây Ban Nha (duración), họ ước lượng thời gian bằng thể tích chứa đựng, không hề bị ảnh hưởng bởi độ dài đường thẳng. Dường như bằng cách học một ngôn ngữ mới, bạn đột nhiên trở nên hòa hợp với các chiều kích nhận thức mà bạn chưa từng biết trước đây.

Thực tế là những người nói song ngữ chuyển đổi qua lại giữa những cách thức ước lượng thời gian khác nhau một cách dễ dàng và vô thức phù hợp với dấu hiệu chứng tỏ rằng ngôn ngữ có thể len lỏi vào những nhận thức cơ bản nhất của chúng ta như cảm xúc, nhận thức thị giác và bây giờ là cả nhận thức về thời gian.

Nó cũng cho thấy những người nói song ngữ là những người tư duy linh hoạt hơn và có chứng cứ chứng minh rằng việc chuyển đổi qua lại giữa các ngôn ngữ khác nhau xảy ra trong não bộ hằng ngày mang lại nhiều lợi ích về khả năng học tập và làm nhiều việc cùng lúc, và cả những lợi ích lâu dài về sức khỏe tinh thần.

Vậy, để đề cập trở lại (hay đề cập đến?) bộ phim Arrival. Không bao giờ là quá trễ để học một ngoại ngữ thứ hai. Bạn có thể sẽ không thể nhìn thấy được tương lai, nhưng chắc chắn bạn sẽ nhìn nhận sự vật theo một cách rất khác.


Dịch bởi: ChiNguyen1502

bài viết đặc sắc trong tháng 07/2020

Tại sao thầy Ce Phan lại tạo kênh Youtube bằng tiếng Anh?

Thầy Ce Phan được biết đến như là một giáo viên dạy tiếng Anh tại thành phố Hồ Chí Minh trước khi chuyển đến sống tại Nhật Bản vào năm 2018.

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục