Bài viết liên quan:

Cứ mỗi khoảng thời gian trôi qua chúng ta lại thấy nhiều sự thay đổi trong cách nói và viết, đặc biệt là trong giới trẻ. Thật vậy, quay ngược lại khoảng thời gian gần nhất vào những năm sau 2010 và sau 2000,  bạn sẽ nhận thấy rõ hai cột mốc mà người Việt bắt đầu làm quen với các phương tiện truyền thông mới như mạng máy tính nói chung, trò chuyện trực tuyến và viết blog nói riêng. Cũng trong thời gian đó báo chí chính thống được in trên giấy dần có thêm một phiên bản nữa là báo chí điện tử, vào đến những năm sau này người ta nhắc đến nhiều đến các phương tiện truyền thông xã hội như: Facebook, Youtube và các show truyền hình thực tế ...

(Tiến sĩ Doug Belshaw nói về 8 yếu tố của văn chương kỹ thuật số trong chương trình TED- Ảnh sưu tầm từ internet)

Văn phong kỹ thuật số là một giải pháp mà nhiều nhà ngôn ngữ học và các chuyên gia máy tính đang phải ngồi lại với nhau để có những cân chỉnh mới trong cách nói và viết để phù hợp với xu hướng bùng nổ công nghệ mà vẫn giữ được sự trong sáng của ngôn ngữ. Nhưng đó vẫn là đề tài mới mẻ khi mà thời gian cho phép để có một nội dung trọn vẹn cho một tin nhắn, hay một thư điện tử đã giảm xuống. Cách viết tắt, hoặc ám thị và kết hợp những biểu tượng cảm xúc là cách mà mọi người hay dùng để biên soạn khi viết một điều gì đó. Trong khi đó, các câu nói cũng dần được cắt giảm bớt các từ ngữ và  thay đổi khá nhiều từ cổ, từ gốc bằng những từ mang tính chuyển ngữ hơn. Riêng đối với tiếng Việt, khi mà sự ảnh hưởng tích cực vốn có của văn chương trong: văn học, thơ ca, báo chí ... tới ngôn ngữ nói và viết mỗi ngày đã giảm xuống là điều có thể thấy được khi chính bản thân nó cũng bị ảnh hưởng ngược trở lại bởi câu chữ kỹ thuật số. 

Có nhiều ví dụ để nhận ra sự thay đổi lớn đó trong các cột mốc trên nếu bạn lướt qua nhiều trang Blog của những Bloggers ở độ tuổi trên 40 như: Gs. Nguyễn Văn Tuấn, Bs. Nguyễn Thy Anh, Bs. Hồ Hải, nhà báo Huỳnh Ngọc Chênh, nhạc sĩ Nguyễn Tuấn Khanh, kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa, cô giáo Trần Thị Lam... bạn sẽ thấy sự khác biệt lớn trong cách viết và cách nói chuyện qua các bài viết hoặc cbài nói chuyện bằng Video so với phần lớn giới trẻ ở độ tuổi dưới 30 trên các kênh như Youtube, Facebook, Zalo ... Những câu văn, hoặc câu nói với các thành phần quan trọng của câu như: danh từ, động từ, tính từ, trạng ngữ và các thành phần khác đóng vai trò như ngôn ngữ chức năng đều được cân nhắc khá kỹ trong từng câu văn, đoạn văn ở những "cây bút" đứng tuổi. Trong khi đó, sự biến thể của nhiều chữ viết như: "thik" thay cho "thích", "nc" thay cho "nói chuyện" hoặc những từ chuyển ngữ như "xõa", "quẩy" ... đang được dùng rất phổ biến. 

Trong khi cách nói, cách viết chưa biết sẽ được diễn giải như thế nào trong thời gian tới khi mà nhiều nhà văn, nhà thơ, thầy cô giáo, blogger nổi tiếng đang dần chuyển sang cách nói và viết khác để phù hợp với xu thế chia sẻ bài viết như hiện nay. Những tác phẩm của họ nếu không được "SHARE" và viết một vài dòng bình luận ngắn trên các trang như: Facebook, Google +, Youtube, Twitter ... thì chính tác phẩm của họ cũng dần ít đọc giả hơn nếu trông đợi vào những lượt đọc trực tiếp theo thương hiệu của người viết, diễn giả ... Cách đây không lâu, một cây bút nổi tiếng là Trương Duy Nhất đã phải thừa nhận trên trang Facebook của cá nhân là "mình đã thay đổi cách viết ngắn gọn để phù hợp với xu thế mới" sau khi có một đọc giả bình luận bên dưới bài viết của anh ấy với nội dung như sau: "sao bài viết của anh trên trang web riêng thì không có gì để đọc thêm hết, chỉ ngắn ngủn như phần chia sẻ ở đây thôi ah". 

(Các bài văn bình luận trong cuộc thi văn hay chữ đẹp- Ảnh sưu tầm trên internet)

Có thể sẽ không có những tranh luận nào hoặc nỗ lực nào để cải thiện cách nói và viết câu cho tròn trịa như văn phong chính thống trong thời gian tới đây vì những lợi ích của phát triển công nghệ hoàn toàn lấn át những mặt hạn chế khác trong sự phát triển của nó. Nhưng đó chắc chắn sẽ là câu hỏi lớn khi thế hệ trẻ bắt đầu bước vào độ tuổi để làm việc và có những trao đổi, chia sẻ mang tính học thuật. Liệu khoảng cách đó quá lớn không khi phần đông phải thay đổi từ cách sử dụng ngôn ngữ theo hướng "tinh chế" và "biến thể" như hiện tại cho đến cách thể hiện quan điểm một cách đầy đủ thông qua văn nói và văn viết?

Đó vẫn là thử thách thực sự lớn và có rất nhiều hoài nghi trong việc suy thoái khả năng văn chương đang dần lộ rõ ở nhiều môi trường học thuật. Lấy thực tế đang xảy ra ở trường đại học Sư Phạm Kỹ Thuật thành phố Hồ Chí Minh, thầy hiệu phó của trường chia sẻ với tôi khi phải hướng dẫn các bạn sinh viên năm cuối thực hiện các đồ án tốt nghiệp. Thầy phàn nàn rằng sinh viên làm nghiên cứu mà câu cú viết không rõ ràng và đoạn này chẳng ăn nhập gì với đoạn văn kia. Hơn nữa, khi thầy nhắc nhở "khi viết phần giới thiệu cho đề tài nghiên cứu của mình các em phải cho thấy rõ tầm quan trọng của đề tài nghiên cứu, hay nói cách khác là tại sao mình lại chọn nghiên cứu đề tài đó". Thế là phần lớn các bạn sinh viên đều bắt đầu câu đầu tiên trong phần giới thiệu đề tài là: "Tại sao em nghiên cứu đề tài này?", và phần bên dưới là những gạch đầu dòng. Thầy chia sẻ lại với mình câu chuyện này như một kết luận: "các em sinh viên bây giờ gần như không biết cách viết một câu văn đầy đủ và trọn vẹn chứ chưa nói đến viết một đoạn văn sao cho hoàn chỉnh".

Hơn ai hết khi mà tôi cũng là một người từng trải qua một thời gian tiếp xúc với môi trường nghiên cứu và viết luận văn. Sau đó là quãng thời gian cùng trải nghiệm với những học trò của mình với các buổi học tiếng Anh. Phần lớn các em đều gặp khó khăn trong việc diễn đạt một ý tưởng sao cho logic và tư duy phản biện (critical thinking) vẫn còn xa lạ với các em. Học tiếng Anh không chỉ là học ngôn ngữ đơn thuần, mà nó còn là công cụ lớn để bạn tiếp xúc với một không gian mới của kiến thức mới, trải nghiệm mới mang tính học thuật hơn. Trong khi chia sẻ những kiến thức trong tiếng Anh và khả năng viết, nói sao cho đầy đủ và khoa học nhất, bản thân tôi cũng nhận ra mặt trái của tiếng Anh xét trên phương diện tiêu cực ảnh hưởng tới người Việt nhiều hơn là những mặt tích cực của nó. Những từ như: "fuck", "ass", "shit", "yolo" ... ảnh hưởng tới cả người mới lấp lỏm học tiếng Anh cho tới những người còn xa lạ với ngôn ngữ này. 

Để xây dựng một lộ trình kiến tạo lại những tiêu chuẩn tốt đẹp và khuyến khích nhiều hơn cho nhiều tầng lớp thông qua tác phẩm văn học, luận văn, công trình nghiên cứu, bài nói chuyện ... cần nhiều nỗ lực hơn các ngành giáo dục, công nghệ thông tin và văn hóa. Trước khi chờ đợi những thay đổi có vẻ quá tầm của nhiều cơ quan chức năng của Việt Nam, mỗi người Việt hãy từ ý thức rằng, mỗi câu chữ mình nói hoặc viết đều là những trải nghiệm và để có trải nghiệm tốt hơn hãy tập cách nói và viết theo lối viết đầy đủ để bạn có thể tiếp cận đến những kiến thức học thuật tốt hơn trong cuộc sống tương lai. 

 

Tác giả: Ce Phan